است ، آيا در اين نظام جنبه‌اى خاص كه آن را از ديگر نظام‌ها متمايز كند وجود دارد ؟ موافقان دو ويژگى عمده را به عنوان وجه تمايز مطرح مىكنند : ويژگى اوّل : مبناى اعتبار و حجيّت قوانين . در برخى قوانين بين النهرين آمده است كه پادشاه با راهنمايى خدا عدالت ( غير دينى ) را استوار كرده است ؛ در مقدّمه و مؤخّرهء قانون نامهء حمورابى آمده است كه اين قوانين عدالت را حمورابى برپا داشت . « هنگامى كه مردوك مرا گماشت كه مردم را به راستى هدايت كنم ، تا زمين را راهنمايى نمايم ، من قانون و عدالت را به زبان زمين برقرار كردم . . . » « 1 » امّا در قوانين كتاب مقدّس ، موسى واسطه است نه قانون‌گذار . منبع قوانين تورات خداست و موسى اين قوانين را به مردم انتقال مىدهد . از اين رو ، قوانين تورات جنبهء دينى هم دارد و بنابراين ضمانت اجراى آن نيز صرفاً دنيوى نيست . از همين جا تفاوت آشكارى بين اين دو دسته قوانين پيش مىآيد . در قوانين تورات براى بسيارى از اعمالى كه نقض حكم دينى خاص‌اند ، يعنى ناظر به رابطهء فرد و خدايند ، مجازات اعدام لحاظ شده است ، در حالى كه در قوانين ديگر ، ضمانت اجرا عمدتاً متوجّه نقض قواعدى است كه بر روابط انسان‌ها حاكم‌اند . يكى از بروزهاى اين تفاوت را مىتوان در مطالعهء جرايم جنسى در اين دو دسته قوانين مشاهده كرد . در قانون نامهء حمورابى و نيز حيتى جرم زناى زن شوهردار قابل گذشت است : « اگر همسر شخصى در حالى كه با مرد ديگرى خوابيده بود دستگير شد ، آنان بايد آنها را به يكديگر بسته و به داخل آب بيندازند . اگر شوهر زن قصد داشت او را ببخشد ، پس شاه نيز بايد رعيّت خود را ببخشد » . ( حمورابى ، ش . 129 ) . « . . . اگر مردى جلو زن را در خانه‌اش بگيرد ( و با وى آميزش كند ) زن مجرم است و به قتل خواهد رسيد . . . اگر شوهر ( آن زن ) . . . اعلام كند كه « همسرم نبايد كشته شود » بدين وسيله جان همسرش را نجات داده است . . . » . ( حيتى ، ش . 197 و 198 ) . « 2 » علّت قابل گذشت بودن اين جرم در اين نظام‌ها اين است كه جرم فوق فقط تعدّى به حقوق شوهر است و از اين رو با گذشت شوهر ، جرم قابل تعقيب نيست . امّا در حقوق يهودى ، اين جرم به خودى خود گناهى بزرگ و مستوجب مرگ است و گذشت شوهر موجب عدم اجراى مجازات نيست ، زيرا « اين عمل گناهى است نسبت به خدا » ( پيدايش ، 39 : 9 ) . ويژگى دوم : ارزش جان انسان . تفاوت اساسى اين دو گروه از قوانين در ارزشى است كه براى جان انسان قائل شده‌اند . در قوانين تورات فقط براى تعرضات به جان و كرامت و عفت افراد مجازات اعدام در نظر گرفته شده ( مانند قتل ، آدم‌ربايى ، برخى از جرايم جنسى ) ، امّا هيچ‌گاه در جرايم بر ضد اموال چنين مجازاتى لحاظ نشده ، بلكه حدّ اكثر مجازات

--> ( 1 ) . قانون نامهء حمورابى ، ص 36 . ( 2 ) . رك : قوانين هيتىها ، هرى هافنر ، ترجمهء فرناز اكبرى رومنى ، ص 79 .